territorium 2006 /12

Alles is niet wat het lijkt
Interview met Judith Leysner

Judith Leysner was een van de deelnemers aan de tentoonstelling van de Gerrit Rietveld Academie die afgelopen januari werd gehouden in de Oude Kerk. Zij zat daar als geisha in een een houten theehuisje. Tijdens haar studie heeft Judith het personage Kyoko gecreëerd. Ze filmt en doet performances.
Judith doet dit jaar eindexamen en ontwikkelt plannen om daarna iets te gaan doen op plekken in de stad die in haar jeugd iets voor haar betekend hebben. Zij wil proberen deze plekken een nieuwe betekenis te geven.

Toen ik nog heel klein was, zag ik eens een afbeelding van een geisha en dat deed me zoveel op dat moment, dat als iemand me toen vroeg wat ik later wilde worden, ik ‘geisha’ zei zonder dat ik precies wist wat dat inhield, namelijk ook iemand die op zichzelf staat binnen haar eigen cultuur. Dat heeft op mij altijd een grote aantrekkingskracht gehad: mensen die binnen een bepaalde maatschappij er wel echt bijhoren, maar dan toch weer anders zijn.
Ik hou heel erg veel van verhalen en mythen. In de Surinaamse cultuur werd alles verhalend verteld en ook in de Japanse cultuur zijn er veel verhalen die de tijd doorstaan. Ik zie dan de link tussen de culturen, waardoor ik vind dat het allemaal niet zo vreemd en zo anders is, als je in eerste instantie zou denken. Het neemt andere vormen aan, maar het verandert niet echt.

Roots
Een van de dingen waar het allemaal vandaan komt wat ik doe, is dat ik afkomstig ben van Surinaamse ouders. Ikzelf ben geboren in Amsterdam, maar mijn moeder is opgegroeid op een eiland voor de kust van Suriname, waar haar vader staflid was bij een Amerikaans bedrijf. Mijn vader is muzikant. Ik ben bij mijn moeder alleen opgegroeid. Een sterke vrouw. Ik ben wel blij dat ik hier geboren ben, want hier word je als kind meer als een individu behandeld dan in Suriname. Mijn moeder is ook niet echt Surinaams opgevoed. Dus alles is niet wat het lijkt. Daardoor ga je heel erg naar jezelf kijken en denk je: wie of wat ben ik dan? Omdat er geen groep was waar je je bij thuis voelde, was je erg op jezelf aangewezen.
Ik zong vroeger Jazz en bluesmuziek, maar ik kreeg iets aan m’n stembanden en moest geopereerd worden. Daarna was mijn stem veranderd. Ik had misschien zangles kunnen nemen, maar als je altijd vanuit je natuur gezongen hebt, voelde het niet als iets dat ik wilde. Het was voorbij. Ik ben gaan schilderen en kreeg na verloop van tijd behoefte aan kritische vragen. Ik wilde leren. Zo kwam ik op de Gerrit Rietveld Academie terecht. Eigenlijk was ik meteen verliefd om het maar zo te zeggen. Alle mensen die je daar ontmoet komen vanuit de hele wereld daar naartoe. Ja, dat was wel thuiskomen in de kunstwereld. Als ik iets m’n huis moet noemen, is het dat wel. Ik heb heel bewust voor de richting AV gekozen, omdat ik me op film wilde richten, terwijl ik nu vooral performances doe. Dus dat optreden van vroeger zie je daar weer in terug. Ik wilde iets doen waarbij ik mensen kon ontmoeten en een situatie kon creëeren, waarin ze hun houvast los moesten laten, hun gebied voor een moment moesten verlaten. Een docent vroeg aan mij of ik vond dat ik vrouwenkunst maakte. Ik ben een vrouw dus dat zal ongetwijfeld invloed hebben. Het feit dat ik al op jonge leeftijd geïnteresseerd was in een geisha zegt wel iets.

Geisha Kyoko
De geisha is gedienstig vanuit een vrijwilligheid met een grote controle over zichzelf. En dat is iets wat mij erg aanspreekt. Kijk, dit is een foto van mij als Kyoko (laat foto’s zien - M.V.}. Die naam heb ik mij laten geven door Japanse studenten, waar ik goed mee bevriend ben en die me veel informatie hebben gegeven over de Japanse gebruiken. Eigenlijk schrijf je Kioko wat zoveel betekent als, ‘the happy child meet the world with happiness’. Maar ik schrijf het met een y. Dat spreekt me meer aan, ook visueel. Zo geschreven betekent het ‘spiegel’, en dat is wat ze vroeger zeiden over kunst: ‘Kunst bestaat in de ogen van de toeschouwer’. Dat kun je ook zeggen over de mens. We spiegelen ons aan elkaar. Ik heb vorig jaar een film gemaakt over Kyoko. Daarin zing ik ook een lied in het Japans. Dat lied gaat over de jeugd en het terugdenken aan een tijd die niet meer is. Ook spreek ik in het Japans de vraag uit : ‘Wie ben je, waar kom je vandaan?’ Ik wil nu de naam Kyoko ook als toevoeging in mijn paspoort proberen te krijgen. Dat moet via de rechter heb ik begrepen. Die bepaalt of het is toegestaan of niet.

Theehuis
Ik ben op dit moment ook bezig met de visuele Haiku. Ik maak nieuwe regels waaraan ze moeten voldoen. Het interessante met Haiku’s is dat het gaat om de beleving op het moment dat je het ondergaat. Dat is ook met mijn theehuis het geval, waarmee ik op de tentoonstelling van de Rietveld in de Oude Kerk zit. Als je binnen komt en de theeceremonie begint, verdwijn je in het moment dat we samen zijn. Het is moeilijk wennen, dat je het moet doen met wat er op dat moment is.
Ik zit daar als Kyoko. Als ik mijn haar heb gedaan en me ga schminken, vindt er al een transformatie plaats. Naarmate de andere persoon naar boven komt door de make-up en de kleding, verander je zelf ook. Tegen de tijd dat ik ga zitten, ben ik Kyoko geworden. De mensen zijn in eerste instantie afwachtend, omdat ik geschminkt ben en ze natuurlijk zien dat ik geen Japanse ben maar eigenlijk Surinaamse. Als je mijn theehuis binnengaat, moet je je schoenen uitdoen. Ik hoefde het vaak niet eens te zeggen, ze voelen het zelf al aan. En wanneer door mij de thee geserveerd wordt, zie je ze ontspannen en komen er allemaal verhalen los. Ook over hun eigen indentiteit. De vier dingen die een theeceremonie inhoudt, probeer ik ook te bereiken: respect, harmonie, zuiverheid en rust. Sommige mensen kenden de ceremonie en deden vanzelf alle handelingen die een gast behoort te doen. Op die momenten voelde je, dat je een toppunt van éénzijn bereikte in een andere cultuur dan die waar je uit voortkomt.
De reacties waren positief. Men vond het leuk dat er iemand zat die naar ze luisterde. Het werd bijna een confessiekamertje. Er gebeurde veel meer dan ik had kunnen voorzien. Het is mooi om samen met iemand in alle openheid momenten te delen. Tijdens de opening zei iemand dat ik eigenlijk een Chinees moest zijn, omdat dat nu hot is. Daar gaat het dus niet om, om achter de feiten aan te lopen. En misschien heb ik wel helemaal niets met China. Oprechte interesse in de dingen, in het leven waar ik mijn blik op richt, dat moment, dat is mijn weg. Dat is het belangrijkste denk, ik in de dingen die ik doe: het gaat om een vorm van een heel erg bewust zijn.
Omdat het allemaal in m’n hoofd zit en die reikwijdte oneindig is, vervagen de grenzen. De mensen zeggen ook vaak tegen me: ‘raak je jezelf niet kwijt?’ of ‘waarom doe je niets met de Surinaamse cultuur?’ Maar dat doe ik ook op het moment dat ik verdwijn in de Japanse. Dus wat jij zegt - je lichaam is je territorium - dat territorium is er constant. Je bakent jezelf af juist door een tegengestelde handeling te doen.